Średniowieczne wędrówki

Gdańskie wydawnictwo Marabut już od ponad roku towarzyszy mi w tych wędrówkach serią książek na temat średniowiecznej kultury i historii, zaczynając od kultowej "Kultury średniowiecznej Europy" Le Goffa (pamiętam niegdysiejsze kolejki w czytelni Biblioteki Uniwersyteckiej!). Tajemnicze gnozy wyjaśniają się po przeczytaniu równie grubej książki Malcolma Lamberta pt. "Średniowieczne herezje", natomiast książka Fernarda Niela traktuje już tylko o katarach i albigensach. Znakomita mediewistka francuska, Régine Pernoud, jest autorką trzech dotychczas wydanych przez Marabut książek, m.in. o templariuszach.

Skarb templariuszy przewija się w literaturze od przygód Pana Samochodzika po Umberto Eco. Régine Pernoud trochę się z tego śmieje, a trochę denerwuje - interesuje ją tylko prawda historyczna, a ta jest wystarczająco ciekawa. Do śmieci wyrzuca wszelkie ezoteryczne domysły i legendarne skarby. Jak templariusze się wzbogacili, jak stali się jedną z najpotężniejszych organizacji w Europie, dlaczego musieli zginąć, a zakon okryto niechlubną chwałą? Czy król Filip Piękny, który przyczynił się do rozbicia zakonu, był sprytnym politykiem czy zachłannym na bogactwa despotą? "Ci rycerze byli ludźmi bogobojnymi i dotrzymywali wierności danemu słowu" - pisał o templariuszach kronikarz Ibn-al-Asir, a Régine Pernoud wydaje się mu wierzyć, jeśli swoją książką chce "wskrzesić ich waleczną przeszłość".

Jednak na pytanie, dlaczego średniowiecze zrodziło zakony rycerskie, może odpowiedzieć profesor mediewistyki na uniwersytecie w Bolonii Vito Fumagalli w swoim "Świcie średniowiecza". Aby zrozumieć średniowieczny świat, trzeba poznać, jak rodziła się mentalność Europy, jakie były zwiastuny tego czasu. A był to moment przedziwny: szósty wiek, kiedy ludzie myśleli, że nadchodzi prawdziwy koniec: wojny, zarazy, głód, najazdy barbarzyńców, upadek miast i całego Cesarstwa Rzymskiego. Vito Fumagalli w sposób niezwykle sugestywny opisuje charakter Europy u progu średniowiecza. "Dookoła wszędzie widzimy wojny, wysłuchujemy lamentów. Miasta zostały zniszczone, warownie zniesione, wsie opustoszały. Nie ma już kto uprawiać pól, miastom brak przywódców" - mówił w kazaniu Grzegorz Wielki pod koniec VI wieku. Ale to właśnie chrześcijanie znaleźli nadzieję, żeby przebudzić ten umierający świat: powstawały klasztory, odbudowywano kościoły i wsie, wreszcie wyrosły miasta wokół małych mnisich osad. Ta historia, o wiele bardziej złożona, wciąga i pozwala zrozumieć średniowiecznego człowieka.

Zrozumieć średniowiecze chciał też dziennikarz włoski Gad Lerner, który po 900 latach wyruszył szlakiem wypraw krzyżowych. Z tej podróży napisał cykl reportaży, w których zastanawia się, dlaczego w tych miejscach wciąż giną ludzie? Chce ludzkość rozliczyć z tej historycznej spuścizny wypraw krzyżowych. Czy Lerner, "lewicowy Żyd", jak sam o sobie mówi, jest odpowiednią do tego osobą? Niestety, odnoszę wrażenie, że występuje on z pozycji bezwzględnej krytyki Kościoła zawsze i wszędzie, a wina Kościoła nie będzie miała końca. Na szczęście, połowę książki zajmuje pasjonująca rozmowa autora z Frankiem Cardinim, najwybitniejszym włoskim znawcą krucjat. Lerner krytykuje i atakuje, Cardini "stara się zrozumieć swoich braci w Chrystusie sprzed dziewięciuset lat" - starcie takich dwóch postaw zapewnia nieletnią wymianę zdań, bowiem rozmowa toczy się wartko.

I tak zatoczyliśmy średniowieczny krąg i powróciliśmy do XXI wieku.

Régine Pernoud, "Templariusze", Wydawnictwo MARABUT 2002 r.
Vito Fumagalli, "Świt średniowiecza", Wydawnictwo MARABUT 2003 r.
Gad Lerner, "Krucjaty. Tysiąc lat nienawiści", Wydawnictwo WAM 2003 r.

Lubię to Twitter