Maciej Kalbarczyk

Znowu w brzuchu wieloryba?

Dodano: 16 październik 2014 r.

Z tekstów Orwella wyłania się obraz kultury będącej lustrem, w którym można zobaczyć kondycję umysłów pisarzy, reżyserów, artystów, którzy dali się zwieść bolszewickiemu projektowi odnowy świata.

George Orwell to szczególnie ważny autor dla czytelników z naszej szerokości geograficznej. W jego twórczości polityka przeplata się z ekonomią, a łącznikiem wymienionych jest oczywiście historia, której baczne obserwowanie i wyciąganie wniosków pozwala uniknąć popełnionych wcześniej błędów – takiego Orwella wszyscy doskonale znamy i cenimy. Dlatego wydawało mi się, że przy lekturze zbioru esejów Gandhi w brzuchu wieloryba nic mnie nie zaskoczy. Ale Orwell jako krytyk literacki i filmowy? Albo jako dziennikarz śledczy, który niczym Bronisław Wildstein tworzy własną listę potencjalnych współpracowników komunistycznego reżimu? Niby oczywiste, niby nic nadzwyczajnego, ale jednak dla polskiego czytelnika to pewne novum, które pozwala głębiej wniknąć w klimat czasów, w jakich przyszło tworzyć Georgowi Orwellowi.

Co jest najciekawsze w najnowszym zbiorze tekstów autora Roku 1984? Przede wszystkim próba opisania zmian w dwudziestowiecznej kulturze, które miały ogromny wpływ na sposób postrzegania rzeczywistości przez przeciętnie wykształconego w tamtym czasie człowieka: literatura, szybko rozwijające się kino i sport (to przecież także kultura!) były przesiąknięte tematyką wojenną i polityczną. Z literatury zniknęły widoczne jeszcze w latach dwudziestych codzienność, zabawa słowem, barwna narracja i pomysłowe kreowanie świata przedstawionego. Zniknęła również nostalgia za starożytnymi cywilizacjami widoczna m.in. w powieściach Lewisa, Pounda i Eliota, a zaczęły królować polityka i ideologia. Z tekstów Orwella wyłania się obraz kultury będącej lustrem, w którym można zobaczyć kondycję umysłów pisarzy, reżyserów, artystów, którzy dali się zwieść bolszewickiemu projektowi odnowy świata. W znakomitej większości angielska inteligencja nie dostrzegła tak istotnych wydarzeń jak Wielki Głód na Ukrainie, a swoją fascynację Rosją ciągle tłumaczyła genialną literaturą Tołstoja i Dostojewskiego. Elitę intelektualną swojego państwa Orwell porównał do ludzi, którzy wielbią Hitlera, jednak w przypadku Brytyjczyków sympatia została skierowana w kierunku przywódcy ZSRR. Nota bene pisarz niejednokrotnie narzeka na brytyjską cenzurę, która sukcesywnie usuwała z jego tekstów ostrą krytykę Stalina – czyżbyśmy mieli okazję zobaczyć inne oblicze twardo opierającej się komunizmowi Wielkiej Brytanii?

Orwell w swoich artykułach zauważa wiele tendencji, które wpłynęły na kształt współczesnej nam kultury. Jedną z nich jest brutalizacja filmu i literatury, płynąca z USA. Kino amerykańskie, oparte na prostych schematach, jest dla niego zbyt miałkie, a literatura, pozbawiona pięknego języka, zbyt banalna. Z kolei sport, w wieku totalitaryzmów, stał się według niego rywalizacją, w której górę biorą antagonizmy między narodami (sport = wojna – strzelanie), a nie czysta przyjemność związana z rekreacją. Wnioski, do których doszedł Orwell doskonale opisują również nasze czasy – pod tym względem niewiele się zmieniło.

W Gandhi w brzuchu wieloryba czytelnik znajdzie również mocną krytykę Chestertona (Orwell wyśmiewa wymyślony przez pisarza dystrybutyzm). W tym miejscu pojawia się pewien zgrzyt z doktryną chrześcijańską, do której autor odnosi się raczej sceptycznie. Biorąc jednak pod uwagę jego wrażliwość społeczną, której daje wyraz w esejach rozpoczynających książkę, można stwierdzić, że jego opozycja wobec Kościoła katolickiego wynika raczej z niechęci do samej instytucji niż do najważniejszych wartości związanych z wiarą. Nie ulega jednak wątpliwości, że religia nie jest dla Orwella żadnym punktem odniesienia – przyjmuje fakt jej istnienia i wyznawania przez innych, ale społeczeństwo chce oprzeć przede wszystkim na solidaryzmie (zwłaszcza w czasie wojny – wtedy każda nierówność materialna rozbija ducha przetrwania). Warto jednak zaznaczyć, że punktem wyjścia dla Orwella są zawsze kwestie ekonomiczne, interesuje go społeczeństwo jako organiczna całość, wzajemnie rozumiejąca swoje potrzeby. Dla pisarza chrześcijaństwo jest równoznaczne ze skoncentrowaniem form własności, a religia staje się niezbędnym elementem do wytłumaczenia masom, dlaczego tak się dzieje. Być może idea biednego kościoła, popierana w tej chwili przez papieża Franciszka, byłaby bliższa Orwellowi? Kto wie. Tak czy inaczej trudno nie przyznać autorowi racji we wnioskach, do których doszedł – na pewno każdego zmuszą do myślenia.

A czym jest ów tytułowy „brzuch wieloryba”? Metaforą poddania się biegowi historii, zobojętnienia ludzi na wojnę i totalitaryzmy, studium znieczulenia na to, co się dzieje. Człowiek pragnie przetrwać zawieruchę, żyje własnymi sprawami, tylko one się liczą. Taki stan nie świadczy dobrze o społeczeństwie, a w skrajnych przypadkach może przyczynić się do jego anomii. Czy przypadkiem we współczesnych czasach również nie panuje wszechobecna znieczulica, a każdego patriotę nazywa się faszystą? (na tę dość zabawną prawidłowość pisarz zwrócił uwagę, opisując realia lat czterdziestych) Gdyby George Orwell żył w naszych czasach, poza szybkim rozwojem techniki chyba nic by go nie zaskoczyło. Na tym polega ponadczasowość jego literatury i eseistyki – warto czytać Orwella, zwłaszcza kiedy dostajemy do rąk książkę wydaną w przejrzysty i atrakcyjny dla odbiorcy sposób.

***
G. Orwell, Gandhi w brzuchu wieloryba, przeł. B. Zborski, Fronda, Warszawa 2014.

Tagi: książka
Reklama

Dodaj nową odpowiedź

Image CAPTCHA
Sklep

Polecamy

W tej książce czytelnik znajdzie 365 krótkich opowiadań. Jedna taka historia na dzień to...

39,90 zł

Kalendarz kieszonkowy składa się z dwóch części: terminarza oraz modlitewnika, w którym...

9,90 zł

Masz wątpliwości co do swojego uczucia? Nie wiesz, czy to miłość, czy przelotne...

17,60 zł

Ta książeczka pragnie opowiedzieć najmłodszym o pięknie i znaczeniu Eucharystii....

11,20 zł

365 krótkich opowiadań, historii i złotych myśli, które dotychczas były porozrzucane po...

38,00 zł

"Życie według jutrzenki" jest już szesnastym tomikiem z serii „Krótkie opowiadania dla...

11,80 zł

św. Jan Bosko

Słówka na dobranoc są tradycją wybitnie salezjańską. Ostatnio przełożony generalny...

13,20 zł

Książka ta nie jest biografią Księdza Bosko, lecz zbiorem faktów i wyjątkowych dokumentów...

35,00 zł

Kalendarz kieszonkowy składa się z dwóch części: terminarza oraz modlitewnika, w którym...

9,90 zł

Albumowe wydanie biografii św. Jana Bosko zawierające zdjęcia archiwalne Świętego. Po...

18,90 zł

„Wspomnienia Oratorium” św. Jana Bosko są jedną z najbardziej osobistych, być może...

25,00 zł

Napisano kiedyś, że mówienie o życiu księdza Bosko bez wspominania jego snów, to jak...

24 zł

książka

Powieść dla wszystkich tych, którzy nie stracili jeszcze wiary w uzdrawiającą moc miłości...

7,00 zł

Ta książeczka pragnie opowiedzieć najmłodszym o pięknie i znaczeniu Eucharystii....

11,20 zł

Książeczka zawiera krótkie opowiadania dla ducha i kilka myśli - maleńkie pigułki...

11,80 zł

Masz wątpliwości co do swojego uczucia? Nie wiesz, czy to miłość, czy przelotne...

17,60 zł

Na książeczkę tę składają się małe opowieści oraz kilka refleksji. Jest to coś w rodzaju...

11,80 zł

Z serii ilustrowanych książek zawierających małe opowieści oraz refleksje i sentencje....

11,80 zł

opowiadania dla ducha

Książeczka zawiera krótkie opowiadania dla ducha i kilka myśli - maleńkie pigułki...

11,80 zł

365 krótkich opowiadań, historii i złotych myśli, które dotychczas były porozrzucane po...

38,00 zł

«Credo (Wierzę, Wyznanie wiary)» stanowi jedno z największych wyzwań dla katechetów i...

11,20 zł

Książka jest zbiorem opowiadań na poszczególne dni adwentu i w ten sposób przygotowuje do...

24,00 zł

Książeczka ta zawiera małę historyjki i klka myśli, maleńkich pigułek mądrości duchowej....

11,20 zł

Kolejna pozycja z serii ilustrowanych książek autorstwa B. Ferrero, zawierająca małe...

11,80 zł

Nikodem - ciuchy dla wiary

Koszulka inspirowana uzdrowieniem niewidomych pod Jerychem. Jezus dotknął ich oczu, a...

59,00 zł

Skarpety kościołowe to idealna propozycja dla eleganckich Panów uczęszczających na...

15,00 zł

Elegancka saszetka na denary, talenty, srebrniki i kosztowności. Idealna do noszenia na...

49,00 zł

Koło rybackie - torba. Projekt inspirowany słowami Ewangelii wg. św. Mateusza. Chrystus...

25 zł

Ciemna dolina - koszulka damska. Koszulka inspirowana fragmentem Psalmu 23. Trudno szukać...

55 zł

Nasz fartuch to absolutny "must have" w kuchni każdej porządnej i nieporządnej pani domu...

65,00 zł